راز خاکساخت گُلهای سفالی (بخش دوم)
هنر سفالگری هنری بسیار گسترده و زیباست که از گذشته های دور مورد توجه ایرانیان بوده و آنها را به خود جذب کرده است. در این مطلب به ساخت آثار و گُل در هنر سفالگری می پردازیم و آنها را به خوبی مورد بحث قرار می دهیم.
انقباض خمیر
خمیرهای نرم مجسمهسازی دارای آبی است به نام پلاستیسیته (مدلپذیری) که گل را نرم و قابل کار کردن نگه میدارد. معمولاً ۲۵ تا ۳۵ درصد وزن خاک رس خشک را آب تشکیل میدهد. هر قدر گل نرمتر باشد درصد آب پلاستیسیتهی آن بیشتر است. نوع دیگری آب در گل وجود دارد که آب ترکیب شدهی شیمیایی نامیده میشود. این آبی است که هرگز نمیبینیم، زیرا اگر قطعهای از گل را در آفتاب قرار داده تا خشک استخوانی شود و سپس آن را به صورت پودری نرم درآوریم، باز هم آب شیمیایی گل در پودر خشک موجود است.
وقتی گل خشک میشود منقبض میگردد و چون ضمن پختن در کوره، آب شیمیایی آن از بین میرود بیشتر جمع میشود که در نتیجه وقتی قطعهای را از کوره در میآوریم تقریباً به اندازه یک ششم کوچکتر از شکل خمیری اولیه خود است. بنابراین باید این کاهش حجم را در طرح خود مد نظر قرار دهیم.
خشک کردن
هنگامی که گل شروع به خشک شدن میکند از یک حالت سخت چرم مانند یا نیمه خشک میگذرد. گل نیمه خشک هنوز خیس است ولی دیگر نرم و انعطافپذیر نیست. اگر در این حالت بخواهید آن را با فشردن به شکل دیگری درآورید میشکند، به موازات ادامه عمل خشک شدن، تمامی آب گل گرفته میشود و به صورت خشک استخوانی درمیآید.
هنگامی که گل خشک و منقبض میشود ممکن است فعل و انفعالاتی روی دهد که مشکلاتی به وجود آورد. اگر عمل خشک شدن به طور یکنواخت صورت نگیرد، به طوریکه یک قسمت سریعتر از قسمت دیگر منقبض شود، قطعه ترک و يا تاب بر میدارد. چنانچه قسمتی از مجسمه ضخیم و قسمت دیگر نازک باشد، امکان دارد قسمت نازک آن خشک استخوانی شده، و بقيه جسم مرطوب بماند که در نتیجه خواهد شکست. برای اجتناب از این مشکل باید مجسمه را حتی الامکان به طور یکنواخت و آرام خشک نمود. قسمت بالای مجسمه سفالی زودتر خشک میشود. بنابراین با پارچهای مرطوب قسمت فوقانی آن را بپوشانید. برای اینکه هوا به قسمتهای پایین، بالا و اطراف مجسمه برسد، کار را روی دو تکه چوب، قرار دهید.
اتصال تکههای گل
دو یا چند تکه گل را در صورتی میتوان به یکدیگر چسباند که دارای عناصر رطوبتی یکسانی باشند. اگر قطعهای خشکتر از قطعه دیگر باشد عمل انقباض نابرابر بوده و اتصال برقرار نمیماند. وقتی دو قطعه را به هم وصل میکنید قسمتهایی را که قرار است به یکدیگر متصل شوند خراش داده با آب یا دوغاب خیس کنید. سپس آنها را محکم به یکدیگر فشرده و با ابزار مدلسازی چوبی محل اتصالات را جوش دهید. اتصال دو قطعه گلی در صورتی که نرم یا به سختی چرم شده باشند امر سادهایست. وصل کردن قطعات خشک استخوانی مشکلتر است. و تنها زمانی میتوان آن را انجام داد که قطعهی تکمیل شده درست قبل از گذاشتن در کوره بشکند. در این مرحله از آب یا دوغاب استفاده نکنید. دو قطعه را با چند قطره سرکه مرطوب کرده و آنها را محکم به یکدیگر بچسبانید. اسیداستیک نرم شدن گل را افزایش داده و کمک میکند تا محل اتصال بگیرد.
متخلخل ساختن گل
یکی از مسائل مجسمهسازان خارج کردن آب شیمیایی ترکیب شده از گل ضمن عمل پخت میباشد. اگر قطعهای از مجسمه سنگین و خمیر آن متراکم باشد این آب با سرعت کافی خارج نشده بلکه به صورت بخار درآمده و باعث باد کردن قطعه میشود. در شکلهای کوچک با استفاده از خاک رسهای پخته و آسیاب شده میتوان خمیر را متخلخل ساخت.
خاک سفالd (نرمه شاموت)
خاک سفال یا نرمه شاموت گلی است که پخته و سپس آسیاب گردیده و مجدداً الک شده است. هرگاه این خاک را با گل نرم خود مخلوط کنید به خمیر گل خلل و فرج کافی داده تا آبی را که به صورت ترکیب شیمیایی در آن وجود دارد از آنها خارج شود. مقدار مناسب نرمه شاموت برای مصرف در کارهای معمولی ۴۰ تا ۶۰ مش است.
به این معنی که ذرات آسیاب شده آنقدر کوچک هستند که از الکی با ۴۰ سوراخ در اینچ عبور نکرده و از طرف دیگر آنقدر بزرگ میباشند که از الک ۶۰ سوراخ در اینچ نیز عبور نمیکنند. از نرمه شاموت به نسبت دو بر یک استفاده کنید (دو قسمت گل یک قسمت نرمه شاموت)، برای مجسمههای بزرگتر از خاکه سفالهای درشتتر یعنی۲۰-۴۰ مش استفاده میشود.
مواد آلی
گل را نیز میتوان با افزودن مواد آلی که در حین پخت نسوزد متخلخل ساخت. من از خاک اره درشت و مخلوط کردن هم حجم آن با خاک رس یعنی به نسبت ۵۰٪ استفاده کردهام. وقتی قطعه مورد نظر پخته میشود، خاک
اره از بین رفته و قطعه منفذدار میگردد. از نظر وزنی نیز سبک گشته و تا حدودی نرم میشود. مواد آلی دیگری نظیر: پوسته جو، تفاله قهوه و کاه میتوانند برای متخلخل ساختن خمیر گل به کار روند ولی من هرگز این مواد را تجربه نکردهام. شما میتوانید با به کار گرفتن برخی از آنها به آن علاقمند شوید.
توخالی کردن مجسمه (مجوفسازی)
داخل هر قطعه مجسمه سفالی را که بیش از چند اینچ ارتفاع داشته باشد باید خالی نمود. وقتی از قالب استفاده میکنیم مسئلهای نیست، زیرا مجسمه ساخته شده از قالب توخالی میباشد. اگر از قالب استفاد نمیشود، قطعه سفالی را میتوان پس از نیمخشک شدن به دو نیم کرده و داخل هر نیمه را خالی نمود.
یک ابزار سیمی حلقهای یا کاردی با تیغه منحنی (خمیده) برای این منظور کافی است، سعی کنید تا لایهای به ضخامت یکنواخت در تمام طول قطعه به دست آید. ضخامت این لایه در قطعات کوچک باید نیم اینچ و در قطعات بزرگتر اینچ باشد. وقتی دو نیمه را خالی کردید، لبههای بریده شده را با آب یا دوغاب گل مرطوب ساخته و سپس دو قسمت را با فشار محکم به یکدیگر بچسبانید. برای جوش دادن محكم لبهها به یکدیگر از ابزار مدلسازی چوبی استفاده کنید. دقت نمایید تا نشانی از ترک یا درز باقی نماند. اگر لازم باشد مقدار خمیری را که از داخل مجسمه بیرون آوردهاید در بین اتصالات بچسبانید. داخل مجسمههای کوچک را میتوان بدون بریدن آنها به دو قسمت، از پایین خالی نمود.
برچسب ها: سفال, سفالگری, رازخاک, تصفیه خاک, سرامیک, لعاب, نقاشی زیر لعاب, سرامیک هنری, خاک رس