راز خاکساخت گُلهای سفالی (بخش چهارم)
گلی که در جعبه مرطوب برای یک هفته یا بیشتر نگهداری میشود، به صورت نرم باقی نمیماند بلکه به سختی چرم میشود. برای نرم نگهداشتن گل، آن را با پارچه مرطوب بپوشانید و گهگاهی بر روی آن آب بپاشید.
اگر اشتباه کردید و گذاشتید تا خمیری که با آن مدل میسازید به سختی چرم گردد، سعی نکنید تا با در آب فرو بردن آن را نرم کنید این عمل باعث خرد شدن خمیر میشود. گلی را که به سختی چرم درآمده میتوان یکبار دیگر با پاشیدن دقیق آب و آن هم برای مدتی طولانی نرم ساخت. تمام سطح قطعه را خیس کرده، یکی دو دقیقه صبر کنید تا رطوبت را جذب کند و حالت درخشندگی آن از بین برود، دوباره آب بپاشید و این عمل را تکرار کنید تا به حالت مناسبی از نرم شدن برسد.
تا زمانی که کار کردن روی مجسمه را تمام نکردهاید هرگز نگذارید به صورت خشک استخوانی درآید. قطعهی کاملاً خشک شده را میتوان برای یک بار نرم نمود ولی روشی مشکل است که توصیه نمیشود.
گلهای خشک شونده
همواره این سوال درباره گلهایی که خودبهخود سفت شده یا در کوره سخت میشوند مطرح است. اصطلاح " گل خشک شونده " غلط است. زیرا در حقیقت هیچ گلی را نمیتوان بدون پختن در کوره سخت نمود. ظاهراً بعضی از گلهای مخصوص سفالسازی وقتی به صورت خشک استخوانی درمیآیند کاملاً سخت میشوند. من کوزهگری را دیدهام که روی کوزه سفالین سنگین پخته نشدهای، بدون آنکه کوزه بشکند، ایستاده بود.
مجسمههایی که با این نوع گل ساخته میشوند، در صورتی که در معرض هوا قرار نگیرند، میتوانند برای مدت مدیدی دوام بیاورند، ولی کیفیت ارضاءکنندهی گل پخته شده را نداشته و در مقابل آب مقاوم نیستند.
سازندگان وسایل مجسمهسازی انواع گلهای به اصطلاح "خودسخت شونده" را میفروشند که اغلب آنها خاک رسی است که با چسبی مخلوط شده تا آن را در حالت خشک سفت نگه دارد. به مجسمههایی که با چنین گلهایی ساخته میشوند. میتوان لاک شیشهای زده و آنها را رنگ نمود. به این دلیل گلهای سخت شونده در کارهای دستی یا کلاسهای مجسمهسازی کودکان جایی مخصوص به خود دارد. به هرحال اشیاء ساخته شده از این مواد را نمیتوان سرامیک نامید، زیرا سرامیک به گلی اطلاق میشود که به وسیله آتش سخت میگردد. تمامی گلهای خود سخت شونده را که بررسی نمودهام با فرو بردن در آب به حالت لغزندهای برمیگردند.
گلهای سخت شونده در کوره
اخيراً چند نوع گل به بازار آمده است که در یک اجاق معمولی که درجه حرارتی بیش از درجه حرارت لازم برای پختن کیک ندارد (۳۰۰ درجه فارنهایت) سخت میشوند. این گلها با مواد پلاستیکی مخلوط شدهاند که در این درجه حرارت از طریق یک عمل منظم سخت میشوند. این گلها وقتیکه در اجاق پخته میشوند کاملاً سخت شده و در بعضی موارد در مقابل آب غیرقابل نفود میباشند. برای این نوع کارها رنگهای ویژهای که تقریباً شبيه لعاب هستند ساخته شده است.
مجدداً یادآور میشود که این مواد را نیز نباید مانند مواد سرامیکی تلقی نمود. قطعاتی که از این مواد ساخته میشوند بیشتر شبیه پلاستیکهای سخت میباشند تا گلهای پخته شده. با اینکه سخت و محکم هستند ولی میتوان آنها را با انگشت شکست و وقتی که به آنها ضربهای آهسته زده شود صدای سنگینی مانند صدای چوب میدهند.
گلهایی که سخت نمیشوند
اگر پودر خاک رس را به جای آب با روغنهایی که تبخیر نمیشوند مخلوط سازیم، گل نرمی به دست میآید که هرگز خشک نشده و در نتیجه هیچوقت سخت نمیشود. پلاستيلن Plastiline گلی از این نوع میباشد.
همواره مجسمهسازان برای طرحهای اولیه با مدلهایی که میخواهند درگچ مجسمهسازی قالب بگیرند از پلاستيلن استفاده میکنند. پلاستيلن را نمیتوان در کوره پخت ولی دارای مزایای خاصی است که قوام داشتن عمدهترین ویژگی آن میباشد و مجسمهساز مجبور نیست در فکر مرطوب نگاه داشتن خمیر باشد. پلاستيلن دارای خواص ممتازی برای کار کردن بوده که باعث میگردد در مجسمه ظرافتهای بیشتری را که با گل معمولی امکان ندارد، به وجود آورد.
احیاء کردن گل
یکی از امتیازات گل مجسمهسازی این است که تا قبل از پختن میتوان آن را به دفعات به کار گرفت. اشتباهات در کار جبران ناپذیر نیست. هر چیزی که بد از کار درآمد بگذارید تا خشک شود، سپس آن را به قطعات کوچکی شکسته، در سطلی از آب بریزید و برای مدتی بخیسانید. (قبل از شکستن مجسمه بگذارید تا کاملاً خشک شود، کار بدین ترتیب آسانتر است. قطعات بزرگ را میتوانیم با چکش شکسته و قطعات کوچک را با وردنه به صورت پودر درآوریم) وقتی گل برای یکی دو ساعت در آب خوابانده شود، تمام آب صاف باقیمانده در بالای سطل را میتوان با دقت به دور ریخت و آنچه در ته ظرف میماند، با چوبی به هم زد. این گلی است به صورت مایع یا خمیر لیز که اگر آن را در یک ظرف مشماعی شبیه کاسه خشککن که در صفحه ۸۹ نشان داده شده بریزید و بگذارید تا قسمتی از آن خشک شود، به شکل خمیر چسبندهای در میآید که میتوان آن را برداشته و ورز داد. از این خاصیت استفاده نموده و زمانی که با آن کار میکنید کاملاً احساس آزادی کنید که هیچ خطری برای به دور ریختن مواد وجود ندارد.
شکل دادن
وقتی که به تغار خمیر میرسید و با چمچه تکهای از آن را درمیآورید، آنچه که در دست دارید تودهای خمیر بیشکل، بدون ترکیب و طرح است. از لحظهای که شروع به تغییر شکل این خمیر مینمایید ولو اینکه عمل سادهای چون صاف نمودن لبهها یا درآوردن شکل گلولهای را انجام میدهید در حقیقت شروع به شكل دادن گل نمودهاید. آنچه در دست دارید دیگر محصولی اتفاقی نیست، بلکه نتیجهی فکر و نقشه شماست که دارای طرح میباشد. بعضی از هنرمندان میگویند تمامی اشکال موجود در طبیعت را میتوان به صورت کروی، مخروطی استوانهای یا مکعب ساده نمود. به دست آوردن تجاربی با این شکلهای بنیادی، شکل دادن و ترکیب نمودن آنها در گروههای مختلف جالب است. این عمل تمرینی است در کار کردن با گل و در ضمن تجربهای برای ساختن کارهای مجسمهسازی. با غلطاندن تکه خمیری در بین دستان خود کرهای بسازید سعی کنید تا در حد امکان مدور و صاف درآید به طوریکه هیچگونه چین خوردگی یا لکهای نداشته باشد.
استوانهای به قطر تقریبی ۳ اینچ و ارتفاع حدود ۵ اینچ را با وردنه کردن گل بر روی یک میز درست کنید و با زدن آن بر صفحه میز هر شش ضلع مکعب را تخت نمایید. یک "چوب تخت" که به عنوان پارو به کار میرود در مربع نمودن اشکال کمک خواهد کرد. مخروطی را با وردنه کردن یک استوانه و فشار دادن یک طرف آن تا اینکه در نقطهای باریک شود بسازید.
وقتی این تمرینات را انجام دادید، سعی کنید تا چند شکل میوه ساده را مدل دهید. یک سیب، گلابی یا یک موز درست کنید. اگر بخواهید میتوانید از روی یک مدل کار کنید، یا بهتر آنکه از حافظه خود برای ساختن شكلهایی که در ذهن خود از میوه دارید کمک بگیرید. اگر بتوانید به این نکات دست یابید به ماهیت شکل پی خواهید برد، در این جا به چیزی حقیقیتر از کپی شیئی واقعی دست خواهید یافت.
حال میخواهیم از چیزی صحبت کنیم که به تحریر درآوردن آن مشکل است با این وجود برای مجسمهساز اهمیت بسیاری دارد ، بگذارید برای انتخاب واژهای مناسب آن را "پربودن" شکل بنامیم. شکلهای موجود در طبیعت به ندرت توخالی هستند، اجسام به جای محدب، مقعر بوده یعنی از داخل برآمده میباشند. به موازات مدل دادن، تا شکل گرفتن شیئی آن را مسدود نمایید. بگذارید تا کار شما استحکام داشته باشد. به شکلهایی که غنی و سرشار از زندگی هستند مدل دهید. میوهها به عنوان تمرین اجسام خوبی برای مدل دادن میباشند و در ضمن اشیاء تزئینی جالبی را میسازند.
چند روش کار کردن با گل را دیدهایم و پارهای از قواعد ساده آن را فراگرفتهایم ولی هنوز قاعده دیگری وجود دارد که باید در این جا ذکر نمود و آن اینکه برای کار کردن با گل در واقع قاعدهای وجود ندارد. عملاً هر کاری را میتوانید با گل انجام دهید، آن را بچلانید، ضربه بزنید، فشار دهید، بتراشید، حتی میتوانید آن را به صورت مایع درآورده و در قالب بریزید. به زودی روشهای بیشتر کار کردن با گل را بررسی خواهیم کرد، ولی به خاطر داشته باشید که روشهای کار اهمیت چندانی ندارند. نکتهای که مهم است توانایی شما در استفاده از این ماده جالب یعنی گل میباشد. به عبارت دیگر بیان اندیشه و آفرینش شکل یک مجسمهی خوب تنها حاصل دانستن قواعد نبوده و از تمرین صرف نیز پدید نمیآید. باید اندیشه انتقال داشته باشید و همچنین دانش فهم و درک موضوع و مهمتر از همه عشق به گلی که با آن کار میکنید.
برچسب ها: سفال, سفالگری, رازخاک, تصفیه خاک, سرامیک, لعاب, نقاشی زیر لعاب, سرامیک هنری, خاک رس